dr Tomasz Nałęcz: Konflikty wodne na obszarach granicznych

Truizmem jest twierdzenie. że wody nie znają granic. Niestety analiza historii
konfliktów wodnych, które nierozerwalnie towarzyszyły rozwojowi naszej cywilizacji,
wskazuje na wiele interesujących trendów. Większość krajów ma na swoim
terytorium wody transgraniczne, co w przeszłości doprowadziło do różnych sporów
i konfliktów na mniejszą lub większą skalę. Obserwacje i analizy przykładów
z Bliskiego Wschodu, Afryki czy też południowo-wschodniej i środkowej Azji powinny
prowadzić do wniosków i działań zapobiegających konfliktom wodnym, które mogą
wystąpić praktycznie na całym świecie. W czasie dramatycznego wzrostu populacji,
ekstremalnych zjawisk naturalnych i zmienności klimatycznej takie wydarzenie
może mieć miejsce praktycznie w każdym punkcie globu. Badania i wynikające
z nich scenariusze wskazują, że zasoby wody będą jednym z najbardziej pożądanych
surowców w XXI wieku, co w efekcie może prowadzić do narastających konfliktów
na obszarach transgranicznych.

W czasie, gdy zasoby niezanieczyszczonych wód powierzchniowych i gruntowych
kurczą się dramatycznie susza i brak wody zdatnej do picia może być zarzewiem
konfliktów. Dlatego też zapobieganie konfliktom wodnym powinno być
strategicznym i priorytetowym kierunkiem działań państw, które dzielą wody
transgraniczne. Wnioski wyciągnięte z dotychczasowych konfliktów wodnych
powinny przyczynić się do zbudowania kompromisu i racjonalnego
gospodarowania wodą między sąsiadującymi krajami. Czy taki problem dotyczy
także Polski?

Problemy związane z gospodarką wodną rzadko są omawiane przez światowe media, z
wyjątkiem przypadków katastrofalnych wydarzeń, takich jak powodzie. Obecnie szacuje
się, że około 20% światowej populacji nie ma dostępu do czystej wody, a połowa ludności
na świecie nie jest podłączona do systemów zbierania ścieków. Według raportu IPCC, w
2080 roku woda nie będzie dostępna dla 1,1-3,2 miliarda ludzi. Nie ulega wątpliwości, że
ta sytuacja musi budzić niepokój. W najbliższym czasie brak systemowych rozwiązań
może doprowadzić do eskalacji wielu konfliktów wynikających z walki o zasoby wodne. Mogłoby się wydawać, że zgodnie z licznymi analizami problemy z wodą związane są głównie ze strefami podzwrotnikowymi i tropikalnymi, tj. nie mają wpływu na pas od 9° do 55° szerokości północnej i 90° i 135° długości zachodniej. Jednak spojrzenie na mapę historii konfliktów wodnych wskazuje, coś zupełnie innego. Byłoby to duże uproszczenie, bo w rzeczywistości problemy wodne mają znacznie większy zakres i na swój sposób dotyczą praktycznie każdego państwa. Biorąc pod uwagę różne scenariusze rozwoju naszej cywilizacji, wydaje się, że problem wody z pewnością nie zniknie, a wręcz przeciwnie będzie narastał i jego zasięg obejmie coraz większe obszary.

Szczególnie istotne będzie to w aspekcie bezpieczeństwa
kryzysowego ze względu obserwowanych zmiany klimatu i coraz częściej rejestrowanych
wydarzeń ekstremalnych. Przykłady sporów o wodę na świecie (Izrael/Jordania, Indie/Pakistan, …), które częściej niż później prowadziły do ​​otwartych konfliktów zbrojnych, wskazują jak ważne jest zapewnienie prawidłowego gospodarowania wodą, szczególnie w kontekście kwestii transgranicznych. Nie ulega wątpliwości, że jeśli nie zostaną podjęte racjonalne działania na poziomie całego świata, problemy te eskalować w najbliższej przyszłości.
W szczególności biorąc pod uwagę, że zgodnie z szacunkami zapotrzebowanie na wodę w
2025 r. wzrośnie o 70% w porównaniu do tego jakie było w pierwszej dekadzie XXI w.
Może się wydawać, że Europa i kraje rozwinięte w niej położone są wolne od problemów
wodnych. Niestety, rzeczywistość jest znacznie bardziej niepokojąca, gdyż 41 milionów
ludzi na tym kontynencie nie ma swobodnego dostępu do wody. Dlatego problem wody dotyczy praktycznie wszystkich mieszkańców naszej planety – oczywiście w mniejszym lub większym stopniu.

W związku z wyczerpywaniem się wód powierzchniowych, które są odpowiednie do picia,
sięgamy po coraz głębsze zasoby wód podziemnych, ale powinniśmy być w pełni
świadomi, że są one ograniczone. Racjonalna gospodarka wodna warstw wodonośnych
na obszarach transgranicznych powinna być priorytetem dla krajów sąsiadujących ze
sobą, ponieważ w najbliższej przyszłości mogą one stanowić podstawowe źródło
zaopatrzenia w wodę pitną i zaspokajania podstawowych potrzeb. Pozyskiwanie wód
podziemnych musi być kontrolowana zgodnie z ustalonymi regułami, a szczególnie musi
być zapewniona ochrona przed potencjalnymi zanieczyszczeniami. Wody gruntowe
dzielone przez kilka państw to niezwykle delikatna kwestia, ponieważ bardzo łatwo jest
zniszczyć kruchy konsensus, który często był wypracowywany przez wiele lat.
Gospodarka wodna na obszarach transgranicznych wymaga podejścia
interdyscyplinarnego. Nie ulega wątpliwości, że w tym przypadku grupy ekspertów
wspierane przez naukowców mają bardzo ważną rolę do odegrania. Ich zadaniem
powinno być dogłębne badanie lokalnej specyfiki problemu oraz przedstawienie
rozwiązań, które byłyby do przyjęcia dla wszystkich stron. Z pewnością sukces takiego
procesu wymaga zaangażowania politycznego i wsparcia finansowego dla powiązanych
badań. W przyszłości taki scenariusz działań zapobiegawczych może przeciwdziałać
pojawieniu się wielu potencjalnych, niepotrzebnych konfliktów wodnych.
Problemy wodne i przeciwdziałanie konfliktom w tym zakresie stają się istotne ze względu
na strategiczne położenie zasobów wodnych. Powszechnie wiadomo, że budowa obiektów
wodnych może być (jak pokazała historia) środkiem politycznego szantażu. W czasach,
gdy terroryzm stał się jedną z form wdrażania polityki, można sobie również wyobrazić, że
w przyszłości grupy ekstremistyczne będą mogły kierować się szeroko rozumianymi
zasobami wodnymi. Mając na względzie bezpieczeństwo publiczne, woda musi być
traktowana jako bezcenny surowiec i należy dołożyć starań, aby zapewnić jej szeroko
rozumianą ochronę.

Nieuregulowane zarządzanie wodami na obszarze granicznym Polski, Białorusi i Ukrainy
może prowadzić do wielu zagrożeń z których przedostawanie się znacznych ładunków
zanieczyszczeń do Bałtyku jest tylko jednym z przykładów. Ważne jest, aby
przeanalizować znane dotychczas spory wodne i wykorzystać związane z tym
doświadczenia, co powinno przyczynić się do zbudowania kompromisu i racjonalnego
gospodarowania wodą pomiędzy sąsiednimi krajami, które dzielą zasoby wodne.

Zapobieganie konfliktom wodnym powinno być strategicznym i priorytetowym celem w
dziedzinie ochrony środowiska, ale też w zakresie bezpieczeństwa.
szczegółowe analizy związane z gospodarką wodną na obszarze wschodniej granicy Polski zostały
przedstawione jako wynik projektu NATO „Sustainable Use and Protection of Groundwater Resources-Transboundary Water Management” i opublikowane w dwóch książkach: Groundwater Management in theEast of the European Union – Transboundary Strategies for Sustainable Use and Protection of Resources oraz Transboundary Aquifers in the Eastern Borders of The European Union – Regional Cooperation for Effective Management of Water Resources